به نفس تصور ، براى او حاضر مىشود و نفس تصور او ، امرى غير از حضور و شهود متصور نمىباشد - و إنّما اللذات و النعمات به قدر الشهوات - و آنچه را كه انسان در آن عالم از انواع نعم الهى و منشأ لذات اخروى از حور و قصور و انهار و اشجار و فواكه و اظلال و انواع صور مبدأ عذاب و الم روحانى و جسمانى از آتش دوزخ و حيات و عقارب و زقوم مشاهده نمايد ، امورى خارج از وجود نفس نيستند ، لذا عذاب آخرت از عذاب دنيا شديدتر است ، چه آن كه نار آخرت ، از بواطن و قلوب ، شعله‌ور شده و به ظاهر انسان سرايت نمايد و نار دنيوى ، ظاهر را مىسوزاند و به باطن بدن سرايت ننموده و چه بسا كه باطن نفس ، در مقام چشيدن طعم عذاب دنيوى اصلا متأثر نشود ، ولى در آخرت به نصّ قرآن مجيد تطّلع على الأفئدة . و از همين باب است كه بهشت و دوزخ ، در داخل حجب سماوات است و زمين بهشت ، كرسى و سقف آن ، عرش رحمان است و چون قابل اشارهء وضعى حسى مادى نيست ، از چشم ما مستور است . و از خواجه عالم حضرت ختمى مرتبت نقل شده است كه : إنّ « أرض الجنّة الكرسيّ و سقفها عرش الرحمن » و مراد از اين كلام معجز نظام آن نيست كه آخرت ، داراى فضاى مكانى مادى است ، بلكه مراد ، آن است كه عرصه رحمت حق وسيع است و از آن جايى كه در باطن اين عالم قرار دارد تناهى جسمانى ندارد و داراى فسحت است و ارض سفلى نار نيز در باطن اين عالم است و حجاب بين آخرت و نفوس انسانى ، وجود عالم شهادت مطلق است كه دنيا باشد . نبايد كسى توهم كند كه اجسام ، داراى تناهى هستند و آنچه كه در صفت [ 1 ]